Karpatlar'ın Koruduğu Zarafet… Sinaia ve Peleş Sarayı

 Bükreş'ten kuzeye doğru ilerledikçe Romanya yavaş yavaş değişmeye başlar. Geniş düzlükler geride kalır. Tarım arazileri seyrekleşir. Ufukta önce ince bir mavi çizgi belirir. Yol biraz daha yükseldiğinde o çizgi büyür, koyulaşır ve sonunda bütün gökyüzünü doldurur.

Karşınızda artık Karpat Dağları vardır. İlk bakışta yalnızca dağ gibi görünürler. Oysa yüzyıllardır bu ülkenin sessiz tarihini yazan görünmez kahramanlardan biridir Karpatlar.

Ovalar medeniyet kurar.
Dağlar ise medeniyetleri hayatta tutar.

İnsanlık tarihi boyunca büyük uygarlıklar çoğunlukla bereketli ovalarda doğdu. Şehirler nehir kıyılarında kuruldu. Ticaret yolları düzlüklerden geçti. İmparatorluklar ovalarda büyüdü. Fakat savaş başladığında ilk sığınılan yer yine dağlar oldu.

Roma lejyonları geldi.

Hunlar geçti.

Avarlar geçti.

Slavlar geçti.

Macarlar geldi.

Osmanlı orduları bu geçitlerden yürüdü.

Avusturya ile Rusya bu topraklarda hâkimiyet mücadelesi verdi.

İmparatorluklar birbirini takip etti.

Karpatlar ise yerinden hiç kıpırdamadı.

Geçilmesi güç ormanları, dar vadileri ve ulaşılması zor geçitleri sayesinde Karpatlar yalnızca doğal bir sınır değil, yüzyıllar boyunca güvenli bir sığınak da oldu. Belki de bu yüzden tarih boyunca yalnızca insanları değil, onların taşıdığı hafızayı da korudu.

Roma İmparatorluğu Dacia'dan çekildiğinde Latin kökenli halkın tamamen yok olmadığı, önemli bir kısmının Karpat vadilerine çekilerek yaşamını sürdürdüğü düşünülür. Kesinliği tartışılsa da bu görüş, Romence'nin Latin köklerini koruyabilmesinde Karpatlar'ın doğal korumasının önemli rol oynamış olabileceğini düşündürür.

Eğer öyleyse, bu dağlar yalnızca insanları değil, bir dili de korumuştur.

Karpatlar'ın koruduğu yalnızca insanlar değildi. İnançlar da bu dağlara sığındı. Vadilerin içine kurulan manastırlar yalnızca ibadet edilen yerler değildi. Aynı zamanda istila zamanlarında insanların sığındığı güvenli limanlar, el yazmalarının saklandığı kütüphaneler, çocukların eğitim gördüğü okullar ve kültürün geleceğe taşındığı sessiz kalelerdi.

Bilgi ve inanç da gerektiğinde dağlara çekilmeyi öğrenmişti. Böylece, bilgi de Karpatlar'ın korumasına sığınmıştı.

Karpatlar'ın sık ormanlarında dolaşan çobanlar yalnızca sürülerini otlatmadılar. Nesilden nesile aktarılan hikâyeleri de taşıdılar. Periler, orman ruhları, kurt adamlar, vampirler ve ejderhalar, belki de en çok bu dağların sisli vadilerinde yaşamaya devam etti. Bugün bütün dünyanın Karpatlar'ı Dracula efsanesiyle hatırlaması boşuna değildir. Aslında Dracula'yı doğuran önce Vlad Tepeş değil...

Karpatlar'ın geceleridir…                                 

Yoğun ormanlarıdır…

Sisidir…

Kurt sesleridir…

İnsan hayal gücünü harekete geçiren o gizemli sessizliğinden doğan masallar da yüzyıllarca bu dağlarda korunup büyümüş ve sınırları aşmıştır.

Karpatlar yalnızca geçmişi korumadı. Bugün de Avrupa'nın en büyük boz ayı popülasyonlarından birine, kurtlara, vaşaklara ve kartallara ev sahipliği yapmayı sürdürüyor. Sanki yüzyıllardır aynı cümleyi tekrar ediyor: "Bu dağlar yalnızca insanlara ait değildir."

Belki de bu yüzden Sinaia'yı anlamanın yolu önce Peleş Sarayı'na bakmaktan geçmez. Önce Karpatlar'a bakmak gerekir. Çünkü Sinaia'yı burada tutan saray değildir; Karpatlar'dır…

1695 yılında Kudüs yolculuğuna çıkan Mihail Cantacuzino dönüşte Sina Dağı'ndaki manastırdan etkilenerek burada bir manastır yaptırır ve ona "Sinaia" adını verir. Zamanla manastırın çevresinde büyüyen yerleşim de aynı adla anılmaya başlar.

Dağ yollarından geçen tüccarlar, hacılar ve yolcular burada konaklamaya başlar. Manastırın çevresinde küçük bir yerleşim büyür. Karpatlar'ın yüzyıllardır koruduğu bu sessiz vadi, zamanla Sinaia adını taşıyan küçük bir dağ kasabasına dönüşür.

Bazen bir şehrin kaderini değiştiren şey büyük savaşlar değildir.

Tek bir yolculuktur…

Tek bir ilhamdır…

Tek bir isimdir.

Sonra yıllar geçer…

Bir kral gelir ve Karpatlar'ın sessizliğine hayran kalır. Ve Avrupa'nın en zarif saraylarından biri olan Peleş'i tam buraya yaptırır.

Çoğu insan sarayın Sinaia'yı var ettiğini düşünür. Oysa belki de gerçek tam tersidir. Karpatlar önce bu sessiz vadiyi korumuş; insanlar da yüzyıllar sonra o sessizliğin içine bir saray inşa etmiştir.

Karpatlar'ın koruduğu sessiz vadinin içinde yükselen Peleş Sarayı'na ilk baktığınızda dikkatinizi kuleleri, ahşap işlemeleri ya da zarif cephesi çeker. Fakat biraz durup düşününce insanın aklına başka bir soru gelir.

Neden burada? Neden Romanya'nın sıcak ve hareketli başkentinde değil de, dağların arasındaki bu sessiz vadide?

Belki de cevabı sarayın taşlarında değil, onu yaptıran insanın hayatında aramak gerekir. Romanya'nın ilk kralı Carol bu topraklarda doğmamıştı. Almanya'nın ormanları ve dağları arasında büyümüş, çocukluğunu şatoların gölgesinde geçirmişti. Yıllar sonra Romanya tahtına çıktığında yeni bir ülke buldu; fakat çocukluğunun manzarasını geride bırakamadı.

Önce şu soruyu sormak gerekir: Romanya'nın ilk kralı neden bir Rumen değildi? Yönetici kıtlığı mı vardı? Aslında cevap yalnızca Carol'ın hayatında değil, 19. yüzyıl Avrupa siyasetinde saklıdır.

Çünkü o dönemde bugünkü anlamıyla birleşmiş bir Romanya henüz yoktu. Bugünkü Romanya toprakları uzun yıllar üç ayrı bölgeden oluşuyordu: Eflak (Wallachia), Boğdan (Moldavia) ve Transilvanya. Transilvanya uzun süre Macaristan'ın, ardından Avusturya'nın etkisi altında kaldı. Eflak ile Boğdan ise yüzyıllar boyunca Osmanlı Devleti'ne bağlı prenslikler olarak yönetildi. Dolayısıyla o yıllarda "Romanya Kralı" diye bir makam da bulunmuyordu.

1859 yılında önemli bir dönüm noktası yaşandı. Eflak ve Boğdan aynı kişiyi prens seçerek fiilen birleşti. Bu kişi Alexandru Ioan Cuza idi. Henüz bir krallık kurulmamıştı ama Romanya'nın temeli atılmıştı.

Ancak Cuza'nın hükümdarlığı uzun sürmedi. Reformcu bir yöneticiydi. Toprak reformu yaptı, kilise mallarını kamulaştırdı. Soylular rahatsız oldu. Ordu rahatsız oldu. Muhafazakârlar da memnun değildi, liberaller de. Sonunda 1866 yılında darbeyle görevden uzaklaştırıldı.

İşte asıl soru bundan sonra ortaya çıktı: Yeni hükümdar kim olacaktı? İlk bakışta cevap çok basit görünüyordu; elbette bir Rumen seçilecekti. Fakat sorun tam da burada başlıyordu. Hangi Rumen? Eflak'ın adayını seçerseniz Boğdan rahatsız olacaktı. Boğdan'ın adayını seçerseniz Eflak karşı çıkacaktı. Transilvanya ise zaten farklı bir siyasi dünyanın içindeydi. Kısacası yerli bir prens seçmek, daha devlet kurulmadan yeni bir iç çekişmenin başlaması anlamına gelebilirdi.

Bu nedenle dönemin devlet adamları bambaşka bir çözüm düşündüler. Ne Osmanlı'ya yakın olsun, ne Rusya'ya, ne Avusturya'ya bağlı görülsün; yerel ailelerden de biri olmasın. Tarafsız, dışarıdan bir prens seçilsin. Bugün kulağa garip gelse de 19. yüzyıl Avrupa'sında bu oldukça yaygın bir uygulamaydı.

Peki neden özellikle bir Alman prensi? Çünkü Alman prenslikleri o dönemde Avrupa'nın en saygın hanedanlarından geliyordu. Ayrıca Balkan siyasetinin doğrudan tarafı olarak görülmüyorlardı. Böylece hem içeride denge sağlanıyor hem de Avrupa devletlerinin desteği alınabiliyordu.

Seçilen kişi Hohenzollern-Sigmaringen Hanedanı'ndan Prens Carol oldu. Fakat onun Romanya'ya gelişi bile başlı başına bir hikâyedir. Osmanlı Devleti'nin ve bazı büyük Avrupa devletlerinin tepkisini çekmemek için Carol ülkeye gizlice, sahte kimlikle, trenle seyahat ederek ulaştı. Düşünsenize; geleceğin kralı, hükmedeceği ülkeye adeta sıradan bir yolcu gibi giriyordu.

Carol kısa sürede halkın güvenini kazandı. Disiplinliydi, çalışkandı, gösterişten uzak bir yöneticiydi. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Romanya'nın bağımsızlık mücadelesinde aktif rol oynadı. Bu başarının ardından itibarı büyük ölçüde arttı ve 1881 yılında Romanya Krallığı ilan edildiğinde ülkenin ilk kralı olarak taç giydi.

Belki de bütün bu hikâyenin en anlamlı yanı şudur: Carol hiçbir zaman doğduğu ülkenin kralı olmadı. Ama öldüğünde Romanya'nın kralı olarak uğurlandı. İnsan bazen doğduğu yere değil, emek verdiği yere ait oluyor.

Belki de insan, ömrü boyunca çocukluğunun penceresinden gördüğü manzarayı arıyordur. Peleş Sarayı biraz da bu özlemin eseridir. Ama yalnızca bunun değil... Genç Romanya Krallığı'nın Avrupa'ya verdiği sessiz bir cevabın da. Henüz bağımsızlığını yeni kazanmış bir devlet, kendisini yalnızca savaş meydanlarında değil; sanatla, mimariyle ve estetikle de anlatmak istiyordu. Peleş bu yüzden yalnızca bir saray değildir. Taşlarla yazılmış bir diplomasi mektubudur.

Sarayın kapısından içeri girildiğinde ilk karşılayan yer, yüksek ahşap sütunların taşıdığı görkemli kabul salonudur. Tavana doğru baktığınızda oyma ahşabın sıcaklığı sizi taşın soğukluğundan uzaklaştırır. Yukarıdaki hareketli cam tavan, güneşli günlerde açılarak gökyüzünü salonun bir parçası hâline getirir.

1880'li yıllarda... Karpatlar'ın ortasında... Gökyüzünü salona davet eden bir çatı. Bu yalnızca mühendislik değildir. Hayal gücüdür.

Peleş'in odalarında ilerledikçe aslında bir sarayı değil, Avrupa'nın kültür atlasını dolaştığınızı fark edersiniz.

Bir salonda İtalyan Rönesansı...

Bir diğerinde Alman zarafeti...

Bir başka odada Mağribi süslemeleri...

Venedik'in ince işçiliği...

Fransa'nın estetiği...

Ve sonra bir kapı açılır.

Türk Salonu.

İznik çinileri...

Osmanlı halıları...

İşlemeli bakırlar...

Doğu'nun zarafeti Karpatlar'ın ortasında sizi karşılar. Bu oda yalnızca Osmanlı sanatına ayrılmış bir bölüm değildir. Büyük medeniyetlerin birbirlerinden yalnızca savaşmayı değil, hayran olmayı da öğrendiklerini gösteren sessiz bir saygı duruşudur.

Biraz ileride Silah Salonu vardır. İlk bakışta insanı etkileyen şey sayılarıdır. Yüzlerce değil... Binlerce kılıç, zırh, hançer ve tüfek. Fakat biraz dikkatli bakınca bunların yalnızca savaş aletleri olmadığını anlarsınız. Osmanlı'dan İran'a... Almanya'dan Hindistan'a... Avrupa'nın ve Doğu'nun farklı medeniyetleri aynı salonda yan yana durmaktadır. Burası savaşın değil... İnsanlığın güç tarihinin sergilendiği bir odadır.

Sarayın en sessiz köşelerinden biri ise kütüphanedir. Çoğu ziyaretçi gizli geçidi merak eder. Oysa asıl sır kapının arkasında değil, rafların üzerindedir. Bir hükümdarı anlamanın yolu bazen tahtına değil... Okuduğu kitaplara bakmaktır.

Peleş'in odaları arasında dolaşırken insan yavaş yavaş ilginç bir gerçeği fark eder. Hiçbir oda yalnızca güzel olmak için yapılmamıştır. Her biri, Carol'ın dünyaya nasıl baktığını anlatır. Silah Salonu onun tarih merakını... Türk Salonu farklı kültürlere duyduğu saygıyı... Kütüphane öğrenme tutkusunu... Müzik salonu ise sanat sevgisini fısıldar. Sarayın duvarları aslında konuşmaktadır. Yeter ki onları dinlemeyi bilelim.

Peleş'in en büyük zenginliği altınları ya da kristal avizeleri değildir. İnce ahşap oymalarında hissedilen insan emeğidir. Taşla ağacın kurduğu dengedir. Teknoloji ile estetiğin birbirini gölgelememesidir. Döneminin en modern yapılarından biri olmasına rağmen hiçbir zaman bunu bağırarak göstermez.

Elektriği vardır.

Merkezi ısıtması vardır.

Kendi hidroelektrik sistemi vardır.

Ama bütün bunları bir gösteriş unsuru hâline getirmez.

Çünkü gerçek zarafet, sahip olduklarını sessizce taşıyabilmektir.

Belki de bu yüzden Peleş'i gezen insanlar ayrılırken odaların sayısını ya da avizelerin büyüklüğünü hatırlamaz. Akıllarında kalan şey bambaşkadır. Karpatlar'ın sessizliğinde yaşayan bir kralın güzellik anlayışı... Ve insanın içine işleyen o huzur duygusu. Çünkü Peleş Sarayı'nda yalnızca bir hükümdarın nasıl yaşadığını görmezsiniz. Bir insanın güzelliği nasıl anladığını görürsünüz. Ve belki de bu yüzden buradan ayrılırken aklınızda sarayın kendisi değil, şu düşünce kalır: Bazı insanlar yalnızca yaşadıkları çağı değiştirmez. Güzellik anlayışlarını da taşlara emanet ederler.