Tulça... Nehrin Deniz Olmaya Karar Verdiği Yer

Bazı şehirler dağların eteklerinde doğar.

Bazıları verimli ovaların ortasında.

Bazıları ise denizin kıyısında.

Tulça ise bunların hiçbirine benzemez.

O, bir nehrin hayatının son sayfasında doğmuştur.

Avrupa'nın kalbinden doğan Tuna, binlerce kilometre boyunca onlarca ülkeye hayat verir. Önüne çıkan dağları aşar, vadileri geçer, şehirleri birbirine bağlar. Yol boyunca sayısız ırmağı kollarına alır, büyür, olgunlaşır ve sonunda Karadeniz'e ulaşır.

Fakat ilginçtir...

Tuna, denize kavuşacağı yerde acele etmez.

Sanki uzun yolculuğunun bittiğini bilir gibi yavaşlar.

Tek bir yatakta akmayı bırakır.

Kendini kollara ayırır.

Toprağın içine usulca yayılır.

Sazlıklara dönüşür.

Göletlere dönüşür.

Adalara dönüşür.

Binlerce yıldır taşıdığı toprağı son kez usulca bırakır.

Ve işte tam o anda...

Bir nehir olmaktan vazgeçip deniz olmaya karar verir.

İşte Tulça, bu büyük dönüşümün başladığı yerde kurulmuştur.

Burada hayat, nehrin kıyısında değil; nehrin nefesiyle yaşar.

Evler suya göre yapılır.

Balıkçılar suyun ritmine göre yaşar.

Kuşlar mevsimleri insanlardan önce haber verir.

Rüzgâr bile sazlıkların arasından geçerken başka türlü eser.

Tulça'yı anlamak için şehrin sokaklarına bakmak yetmez.

Önce Tuna'yı dinlemek gerekir.

Çünkü burayı kuran insanlar değil...

Bizzat Tuna'nın kendisidir.

Tuna yalnızca Avrupa'nın en uzun ikinci nehri değildir.

O, kıtayı birbirine bağlayan görünmez bir yoldur.

Kimi zaman Roma lejyonlarını taşımıştır sırtında.

Kimi zaman Bizans tüccarlarını...

Kimi zaman Osmanlı kayıklarını...

Kimi zaman da yeni bir hayat kurmak için yollara düşmüş göçmenleri.

Kralların orduları da onun kıyılarından geçti; seyyahların merakı da.

Savaşlar gördü.

Barışlar gördü.

İmparatorlukların doğuşuna da şahit oldu, yıkılışına da.

Fakat bütün bunlardan çok daha uzun zamandır yaptığı tek bir iş vardı.

Hayat taşımak.

Belki de bu yüzden Tuna'nın ulaştığı hiçbir yer birbirine benzemez.

Her geçtiği coğrafyaya biraz kendinden bırakır.

Kimi yerde bereket olur.

Kimi yerde ticaret.

Kimi yerde medeniyet.

Tulça'ya geldiğinde ise...

Kendisini bırakır.

Çünkü burada artık taşıdığı suyu denize emanet etmeye hazırlanmaktadır.

 

İnsan da bu büyük değişime uyum sağlamıştır.

Tulça'da toprağın sahibi insan değildir.

Suyun izin verdiği kadar tarla vardır.

Suyun izin verdiği kadar yol...

Suyun izin verdiği kadar yerleşim...

Burada takvimi bile nehir hazırlar.

Balıkçı ağını suyun yükselmesine göre atar.

Kayıkçı rotasını sazlıkların arasındaki geçitlere göre çizer.

Kuş gözlemcisi gökyüzünü okumayı öğrenir.

Çocuklar suyun sesini konuşmayı öğrenerek büyür.

Bu yüzden Tulça'yı anlamak isteyen, önce Tuna Deltası'nın sessizliğini dinlemelidir.

Çünkü bu sessizlik boş değildir.

Sazların hışırtısı...

Kanat sesleri...

Kurbağaların ezgisi...

Uzakta yankılanan bir kayığın motoru...

Hepsi aynı orkestranın parçalarıdır.

Belki de bu yüzden buraya gelen herkes önce manzarayı seyreder.

Sonra sessizliği dinlemeye başlar.

Bir süre sonra ise fark eder ki...

Aslında sessiz olan delta değildir.

Konuşan biz değilizdir.

Konuşan Tuna'dır.

İnsan, Tuna'nın kıyısına yalnızca su bulduğu için yerleşmedi.

Onun getirdiği hayatın peşinden geldi.

Çünkü Tuna yalnızca su taşımaz.

Toprak taşır.

Balık taşır.

Kuş taşır.

Tohum taşır.

Kültür taşır.

Bazen de insan taşır.

Belki de bu yüzden Tulça, yüzyıllar boyunca tek bir halkın değil; birçok halkın ortak evi oldu.

Rumenler...

Türkler...

Tatarlar...

Lipovanlar...

Rumlar...

Ukraynalılar...

Her biri aynı deltaya başka bir dilden seslendi.

Fakat hepsi aynı suyun ritmine uyum sağlamayı öğrendi.

Burada insanlar birbirlerine önce dillerini değil...

Nehirlerini anlattılar.

Çünkü Tuna'nın dili ortaktı.

Bir balıkçının ağına takılan balık, hangi milletten olduğunu sormuyordu.

Göç eden kuşlar sınır kapılarından geçmiyordu.

İlkbaharda yükselen sular hiçbir haritayı dikkate almıyordu.

Delta, insanlara belki de en eski gerçeği sessizce hatırlatıyordu.

Doğa... İnsanların çizdiği sınırları tanımaz.

İşte bu yüzden Tulça yalnızca coğrafi bir geçiş noktası değildir.

Kültürlerin de birbirine karıştığı büyük bir kavşaktır.

Belki de Tuna'nın insanlara öğrettiği ilk ders de buydu.

Birlikte akmayı öğrenmek.

 

Yüzyıllar boyunca nice seyyah Tuna'nın kıyısından geçti.

Kimi onun uzunluğunu ölçmeye çalıştı.

Kimi geçtiği ülkeleri saydı.

Kimi haritalar çizdi.

Fakat bazıları vardı ki, yalnızca gördüklerini değil; yaşadıkları hayreti de kayda geçirdi.

İşte Evliya Çelebi onlardan biriydi.

17. yüzyılda Tuna kıyılarını gezerken yalnızca bir nehir görmedi.

Yaşayan bir dünya gördü.

Kış geldiğinde Tuna'nın üzerini kaplayan dev buz tabakalarını anlattı.

Öyle kalınlaşırdı ki, nehrin üzerinde at arabaları, yük hayvanları ve insanlar karşı kıyıya geçerdi.

Sanki birkaç ay boyunca nehir olmaktan çıkıp kocaman bir meydana dönüşürdü.

Ama Evliya'nın hayranlığı bununla sınırlı değildi.

Buzun altında hayat devam ediyordu.

Şeffaflaşan buzların arasından bakıldığında, dev mersin balıkları ağır ağır yüzüyordu.

Bazen balıkçılar buzun üzerine büyük delikler açıyor, oksijen almak için bu deliklere yaklaşan iri balıkları tek tek yukarı çekiyorlardı.

Evliya'nın satırlarında Tuna yalnızca bir nehir değildir.

Kışın donan...

İlkbaharda çözülen...

Yazın bereket dağıtan...

Sonbaharda yeniden dinlenmeye hazırlanan yaşayan bir varlıktır.

Belki de bu yüzden anlattıkları bugün bile masal gibi gelir kulağımıza.

Fakat o satırların en güzel yanı, bize yalnızca doğayı anlatmaları değildir.

İnsanın doğayla kurduğu ilişkiyi anlatmalarıdır.

Nehir donunca insanlar hayatı durdurmamışlardı.

Hayatı nehre uydurmuşlardı.

Hayvan kemiklerinden yaptıkları ilkel patenlerle buzun üzerinde kayıyor, karşı kıyıya yük taşıyor, buzun üzerine çadırlar kuruyor, kahvelerini nehrin ortasında içiyorlardı.

Bugün kulağa şaşırtıcı gelen bu manzaralar, aslında Tulça'nın insanlarına dair çok önemli bir gerçeği anlatır.

Burada insanlar hiçbir zaman Tuna'yı değiştirmeye çalışmadılar.

Onlar...

Tuna değiştikçe değişmeyi öğrendiler.

 

Tuna'nın yolculuğu burada sona ermez.

Aslında burada yeniden başlar.

Çünkü hiçbir nehir denize bir anda kavuşmaz.

Sanki binlerce kilometrelik yolculuğunun ardından, denize kavuşmadan önce son kez geriye dönüp arkasında bıraktığı hayata bakar.

İşte Tuna Deltası böyle doğmuştur.

Her yıl nehrin taşıdığı milyonlarca ton alüvyon, Karadeniz'in kıyısına sessizce bırakılır.

İnsan ömrünün fark edemeyeceği kadar yavaş...

Ama yüzyılların görebileceği kadar kararlı bir sabırla...

Toprak büyür.

Yeni sazlıklar oluşur.

Yeni adalar doğar.

Eski göller kaybolur.

Delta aslında bitmiş bir coğrafya değildir.

Hâlâ oluşmaya devam eden canlı bir organizmadır.

Belki de bu yüzden burada hiçbir şey kesin değildir.

Bugün kayığınızın geçtiği dar bir su yolu, birkaç yıl sonra sazlıklarla kapanabilir.

Bugün küçük bir ada olan yer, yarın suyun altında kalabilir.

Doğa burada sürekli yeniden yazar kendini.

İnsan ise bu büyük yazının yalnızca küçük bir satırıdır.

Belki de Tulça'nın insana verdiği en büyük ders budur.

Biz şehirleri kurduğumuzu sanıyoruz.

Oysa bazen şehirlerimizi kuran şey, yavaşça akan bir nehirdir.

Biz toprağın bize ait olduğunu düşünüyoruz.

Oysa delta her yıl sessizce yerini değiştirerek bunun tam tersini fısıldıyor.

Toprak bile kalıcı değilken...

İnsan kendini neyin sahibi sanabilir?

Belki de bu yüzden Tuna Deltası yalnızca biyolojik çeşitliliğin değil...

Alçakgönüllülüğün de öğretmenidir.

Tuna yalnızca insanları büyütmedi.

Kendisiyle birlikte yaşayan canlıları da büyüttü.

Bunların en görkemlisi ise hiç kuşkusuz mersin balığıydı.

Dinozorlar yeryüzünde dolaşırken o da sularda yüzüyordu.

İmparatorluklar doğdu...

İmparatorluklar yıkıldı...

Sınırlar değişti...

Diller değişti...

Fakat mersin balıkları aynı yolu izlemeye devam etti.

Her yıl Karadeniz'den Tuna'ya giriyor, binlerce yıldır atalarının izlediği yolu takip ederek yumurtlamak için nehrin yukarılarına doğru yol alıyordu.

Belki de bu yüzden Evliya Çelebi'nin satırlarında onları görmek insanı şaşırtmaz.

Şeffaf buzun altından ağır ağır geçen o dev gövdeler...

Aslında yalnızca bir balık değil...

Zamanın kendisiydi.

İnsan ömrüyle ölçülemeyecek kadar eski bir hafızaydı.

Yüzyıllar boyunca Tuna'nın insanlarına yalnızca yiyecek olmadılar.

Geçim oldular.

Hatta bir dönem, Karadeniz'in en değerli hazinelerinden biri sayılan havyarın kaynağı oldular.

Ne var ki...

İnsan bazen en çok değer verdiği şeyi en hızlı tüketiyor.

Barajlar kuruldu.

Nehirlerin akışı değişti.

Aşırı avlanma başladı.

Yüzyıllardır aynı yolu izleyen mersin balıkları, ilk kez yollarını tamamlayamaz oldu.

Bugün Tuna'nın eski efendileri sessizce yok olmanın eşiğinde.

Belki de Tulça'nın en hüzünlü hikâyesi budur.

Bir zamanlar nehirle birlikte yaşayan insan, zamanla nehre rağmen yaşamaya başladı.

İşte o gün...

Yalnızca mersin balıkları değil...

İnsan da bir şey kaybetti.

Çünkü doğadan kopan her canlıyla birlikte, insan kendi geçmişinden de biraz uzaklaşır.

Bugün Tuna Deltası'nın korumaya çalışmasının nedeni yalnızca birkaç canlı türünü yaşatmak değildir.

Asıl mesele...

Avrupa'nın en eski hafızalarından birini kaybetmemektir.

Çünkü bazı canlılar yalnızca bir tür değildir.

Bir coğrafyanın hatırasıdır.

Mersin balığı da Tuna'nın yaşayan hafızalarından biridir.

 

Ve sonra...

Kayığımız ağır ağır sazlıkların arasına giriyor.

Motorun sesi kısılıyor.

Rüzgâr bile sanki daha yavaş esmeye başlıyor.

Bir süre kimse konuşmuyor.

Çünkü bazı coğrafyalar insandan sessizlik ister.

Kuşların kanat sesleri...

Suyun sazlıklara usulca dokunuşu...

Rüzgârın kamışların arasındaki fısıltısı...

Hepsi birlikte görünmeyen bir ezgi oluşturuyor.

Belki de bu yüzden Tuna Deltası'nın gerçek sesi sessizliktir.

Tam o anda uzaktan bir türkü yükseliyor.

Nehrin üzerinde yankılanıyor.

Sazlıkların arasından süzülüyor.

Kuş seslerine karışıyor.

Bir arkadaşımız söylemeye başlıyor.

Sonra bir kişi daha katılıyor.

Derken kayığın içindeki herkes...

Aynı ezgiyi paylaşmaya başlıyor.

Türkünün sözleri Tuna'nın sularına ait değildir.

Ama o an...

Sanki hep oradaymış gibi durur.

Çünkü insanlar gittikleri coğrafyalara yalnızca ayak izlerini bırakmazlar.

Seslerini de bırakırlar.

Belki de yolculukların en güzel tarafı budur.

Gittiğiniz yerleri değiştirmezsiniz.

Onlar da sizi değiştirmeye çalışmaz.

Fakat kısa bir an için...

Birbirinizin hikâyesine misafir olursunuz.

İşte gezi dediğimiz şey belki de tam budur.

Bir şehri görmek değil...

Onun ritmine kısa bir süreliğine eşlik edebilmektir.

Tulça bize bunu öğretir.

Tuna ise bunu binlerce yıldır sessizce anlatmaktadır.

Çünkü nehirler acele etmez.

İnsanlar gelir...

İnsanlar gider...

İmparatorluklar kurulur...

Yıkılır...

Kuşlar göç eder...

Balıklar doğar...

Çocuklar büyür...

Fakat Tuna akmaya devam eder.

Belki de bu yüzden ona bakarken yalnızca bir nehir görmeyiz.

Zamanı görürüz.

Hayatı görürüz.

Sabretmeyi görürüz.

Ve en önemlisi...

Birlikte akmayı görürüz.

Tulça'dan ayrılırken geride yalnızca güzel manzaralar bırakmayız.

Bir düşünceyi de yanımızda götürürüz.

İnsan, doğaya hükmettiği ölçüde değil...

Onunla uyum içinde yaşayabildiği ölçüde büyür.

Belki de Tuna'nın, Karadeniz'e kavuşmadan önce bize bırakmak istediği son hediye de budur.